* ( وَماتُوا وَهُمْ [ كافِرُونَ ] ) * ( 1 ) ، « واو » اوّل ، عطف است و دوم حال ، و بميرند ايشان و كافر باشند ، يعنى على كفرهم ، بر كفر ميرند . امّا كلام در زيادت و نقصان ايمان : سلف بر آنند كه ، ايمان زيادت و نقصان پذيرد ، و از صحابه روايت كرده‌اند و حديث رسول - عليه السّلام - كه گفت : لو وزن ايمان علي بايمان اهل الارض لرجح ايمان على ، و مثل اين ، عمر خطَّاب [ گفت ] در حق ابو بكر صديق . و از امير المؤمنين روايت كرده‌اند كه او گفت : الايمان يبدو لمظة بيضاء فى القلب فكلما ازداد الايمان عظما ازداد ذلك البياض حتى يبيض القلب كله ، و ان النّفاق يبدو لمظة سوداء فى القلب فكلَّما ازداد النّفاق ازداد ذلك السّواد حتى يسودّ القلب كلَّه ، گفت : ايمان پارهء سپيدى باشد [ كه ] ( 2 ) در دل پديد آيد ، چندان كه ايمان زيادت مىشود آن سپيدى زيادت مىشود تا همهء دل سپيد شود ، و نفاق پارهء سياهى باشد كه در دل پديد آيد ، چندان كه نفاق مىفزايد آن سياهى مىافزايد تا همه دل سياه شود ، آنگه گفت : و ايم اللَّه ، به خداى كه اگر دل مؤمن بشكافى سپيد يا بى ، و اگر دل منافق بشكافى سياه يا بى . و از تابعين مانند اين حديثها روايت كردند ، و حقيقت او آن است كه : آنچه زيادت گردد از ايمان ، ادلَّه و طرايق آن باشد كه هر گاه كه ناظر در دليلى دگر نظر كند او را علمى دگر به مدلول حاصل شود ، و يا ( 3 ) آن كس كه او ايمان به علم جمله داند ، چون به تفصيل بداند ، علم او زيادت شود چنان كه يكى از ما چون عدد سورتهاى قرآن برنداند ( 4 ) جز كه ايمان دارد كه جملهء قرآن حقّ است و صدق است و كلام خداى و وحى و تنزيل اوست آنگه ( 5 ) سورتهاى قرآن يك يك مىآموزد و مىشناسد و به هر يك ايمان زيادت ( 6 ) مىكند و از هر يكى وجه استدلال طلب مىكند و دليل مىانگيزد بر آن كه ، نه كلام مخلوقان است و كلام خداى است زيادت در ايمان بر اين وجه باشد . امّا ، آن كه

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخه آو ، از قرآن مجيد افزوده شد . ( 2 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 3 ) . آو ، آج ، بم : انّما . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : قرآن نداند . ( 5 ) . مل : آنگاه . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : تازه .